Ήθη και Έθιμα - Πολιτισμός

Το έθιμο του πηδήματος της φωτιάς

Η φωτιά βασικός παράγοντας πολιτισμού:

Η φωτιά λέγεται πυρ και πυρά και σημαίνει το άναμμα οποιασδήποτε εύφλεκτης ύλης. Στη φυσική λέγεται και γρήγορη καύση, που εκδηλώνεται με φλόγα και έκλυση μεγάλης θερμότητας.

Η ανακάλυψη της φωτιάς αποτελεί τη μεγαλύτερη κατάκτηση και επιτυχία του ανθρώπου στην πολιτιστική του πορεία. Μπορούμε με βεβαιότητα να πούμε πως μ' αυτήν πέρασε από τη ζωώδη κατάσταση στην ανθρώπινη. Από τότε που ο άνθρωπος παρατήρησε πως με τη φωτιά παράγεται θερμότητα, που θα μπορούσε να του χρησιμεύσει για τη βελτίωση των συνθηκών της ζωής του, ξεχώρισε από τα άλλα ζώα, γιατί η φωτιά υπήρχε στη γη πάντα μια και είναι συστατικό της. Εκτός από τα διάπυρα έγκατα της, που κάνουν την εμφάνιση τους με τα ηφαίστεια, δεν έπαψε ποτέ να εκδηλώνεται στη γήινη επιφάνεια με τις πυρκαγιές, που προκαλούνται από κεραυνούς και άλλες αιτίες. Μόνον ο άνθρωπος σκέφθηκε να χρησιμοποιήσει τη φωτιά, την έκανε όργανο του και άρχισε με τη βοήθεια της να υποτάσσει τη φύση, όπως:

1. Τα θηρία, χρησιμοποιώντας την για όπλο.

2. Το κρύο, για να θερμάνει, στην αρχή, τη σπηλιά του και αργότερα το σπίτι του.

3. Την πείνα, κάνοντας τις διάφορες τροφές του με το ψήσιμο ή το βράσιμο τους πιο εύπεπτες και πιο θρεπτικές.

4. Τις δυσκολίες της ζωής, δημιουργώντας διάφορα εργαλεία από τα πρώτα πήλινα αγγεία ως τα σημερινά τελειότατα μηχανήματα.

Άναμμα της φωτιάς, καύσιμα:

Οι ύλες που χρησιμοποίησε ο άνθρωπος για το άναμμα της φωτιάς λέγονται καύσιμα και είναι πολλές και διάφορες: στερεές, υγρές και αέριες, φυσικές και τεχνητές, όπως τα ξύλα, οι γαιάνθρακες, ο ανθρακίτης, ο λιγνίτης, η τύρφη, το πετρέλαιο, τα αέρια που υπάρχουν στη φύση μόνα τους και τα ξυλοκάρβουνα, τα κώκ, τα υγραέρια και άλλα τεχνητά που κάνει ο άνθρωπος. Στην αρχή χρησιμοποίησε τη φυσική φωτιά από τις πυρκαγιές, μετά την προκαλούσε ο ίδιος τρίβοντας ξύλα ή χτυπώντας πέτρες, πυρόλιθους (τσακμακόπετρες). Πάνω στις δυο αυτές αρχές, τριβή και κρούση, βασίζονται και όλα τα μετέπειτα μέσα που χρησιμοποίησε για το άναμμα της φωτιάς: τα σπίρτα, οι αναπτήρες ακόμα κλπ. Μέχρι να βρουν τα μέσα αυτά διατηρούσαν πάντα τη φωτιά άσβεστη στα τζάκια τους, στις εστίες, όπως λεγόταν.

 [ΑΡΧΗ]

Η φωτιά στη θρησκεία και στη λαογραφία:

Η δύναμη της φωτιάς την κάνει βασικό παράγοντα του πολιτισμού. Η φωτιά μας δίνει πρώτα πρώτα το φως, γίνεται κινητήρια δύναμη, με τη βοήθεια της βρίσκουν και επεξεργάζονται τα μέταλλα. Είναι, όμως, και καταστροφή όταν ξεφεύγει από τον έλεγχο του ανθρώπου και γίνεται τρομερό όπλο εναντίον του και εναντίον της φύσης ολόκληρης. Γι' αυτό έκανε τον άνθρωπο να τη θεοποιήσει. Οι αρχαίοι, σε όλες σχεδόν τις χώρες, ένιωθαν σεβασμό για τη φωτιά. Η πυρολατρεία είναι θρησκεία που γνώρισαν όλοι σχεδόν οι λαοί στα πρωτόγονα βήματα τους. Ο Ήλιος και η Σελήνη παντού λατρεύτηκαν ως θεοί. Οι θεότητες Άγνι και Μίθρας των λαών της ανατολής ήταν προσωποποιήσεις του φωτός και της φωτιάς. Οι προγονοί μας είχαν συνδέσει τη φωτιά με πολλές θεότητες. Τον Ήφαιστο τον λάτρευαν σε όλα τα μέρη της Ελλάδος, ως θεό της φωτιάς. Επίσης την Εστία ως θεά της φωτιάς του σπιτιού, γι' αυτό και είχαν και τις Εστιάδες υπεύθυνες να διατηρούν άσβεστο το πυρ σε πολλά ιερά, όπως του Απόλλωνα στους Δελφούς, της Αθηνάς, της Δήμητρας, του Δία στην Αθήνα και σ' άλλα μέρη. Μάλιστα περίμενε μεγάλη τιμωρία τις Εστιάδες σε περίπτωση που άφηναν τη φωτιά να σβήσει. Ως κυριότερους, όμως, θεούς λάτρευαν τον Δία με τους κεραυνούς του και τον Ήφαιστο. Οι αρχαίοι λαοί θεωρούσαν τη φωτιά στοιχείο φοβερό, θείας προέλευσης, που προκαλούσε δέος. Απέδιδαν μάλιστα σ' αυτή μαγική δύναμη.

Στους Αρχαίους Έλληνες η φωτιά τύχαινε ιδιαίτερης λατρείας και έπλασαν τον πιο όμορφο, πιο δυνατό σε ηρωισμό και τον πιο πλούσιο σε περιεχόμενο μύθο του κόσμου: το μύθο του Προμηθέα, που έκλεψε τη φωτιά από το Δία και την έφερε στους ανθρώπους. Μερικοί αρχαίοι συγγραφείς φτάνουν ως το σημείο να θεωρούν τον Προμηθέα, όχι απλά Ευεργέτη, αλλα δημιουργό του ανθρώπινου γένους. Άλλοι υποστηρίζουν πως ο Προμηθέας μπορεί να μην είναι δημιουργός, είναι, όμως, εκείνος που έδωσε στον άνθρωπο την ικανότητα να ζει. Ανάλογες αντιλήψεις και θρησκευτική λατρεία είχαν και οι Ρωμαίοι.

Επίσης, κατά τον Μωσαϊκό νόμο, οι Εβραίοι διατηρούσαν "άσβεστον πυρ" στο θυσιαστήριο των ολοκαυτωμάτων. Κατά τους μέσους χρόνους και με την επικράτηση του Χριστιανισμού, η θρησκευτική λατρεία της φωτιάς εξαφανίστηκε. Ζυμώθηκε, όμως, τόσο πολύ η φωτιά με το πνευματικό εποικοδόμημα του ανθρώπου, ώστε να αποτελεί στοιχείο και της σημερινής μας θρησκείας. Με φλόγες εκδηλώνεται η φώτιση των Αποστόλων από το Άγιο Πνεύμα, καντήλια και κεριά καίμε στις εικόνες των αγίων μας. Όσο για τη Λαογραφία μας από τα πανάρχαια χρόνια είναι γεμάτη από πυρολατρικά στοιχεία, κατάλοιπα των αρχαίων αντιλήψεων, που εξακολουθούν να επιβιώνουν και στην εποχή μας, με τις Πυροβασίες, τα λεγόμενα Αναστενάρια, με το σταυρωτό κάψιμο των ανωφλιών στις εξώπορτες των σπιτιών, με τις αναστάσιμες λαμπάδες, με τις μεγάλες φωτιές σε διάφορες γιορτές, όπως του Αϊ'- Γιάννη του Λαμπαδιάρη στις 24 Ιουνίου. Παραμονή των γενεθλίων τ' Αϊ'-Γιάννη ανάβουν φωτιές και τις πηδούν νέοι και γέροι και των δύο φύλων.

Εμείς, στο χωριό μας, την ίδια φωτιά την ανάβουμε το βράδυ της 31ης Ιουλίου, για να αποχαιρετίσουμε τον Ιούλιο ή Αλωνάρη, όπως τον λένε, που μας έδωσε το σιτάρι, το ψωμί, τη βάση της διατροφής μας, και να καλωσορίσουμε τον Αύγουστο, που μας φέρνει τα σύκα, τα καρύδια και του μυλωνά την προκοπή, γιατί πήγαιναν τα γεννήματα για άλεσμα στους νερόμυλους. Λένε ότι το έθιμο αυτό γινόταν και στους Βυζαντινούς χρόνους και συμβολίζει την ανανέωση και τη συνέχεια της ανθρώπινης ζωής που η φλόγα της μεταδίδεται, χωρίς διακοπή από γενιά σε γενιά. Σαν έθιμο κρατά από τα πολύ παλιά χρόνια. Στην αρχαιότητα οι Αιγύπτιοι, οι Έλληνες, οι Ασιάτες, οι Ρωμαίοι εξάγνιζαν, συμβολικά, τα παιδιά τους στο νερό, στο κρασί ή στη φωτιά. Έτσι νιώθουμε κι εμείς εξαγνισμένοι και απαλλαγμένοι από αρρώστιες του σώματος και της ψυχής, υποδεχόμαστε ένα μήνα γεμάτο καρπούς, και συνεχίζουμε το πήδημα της φωτιάς, της φλόγας που συμβολίζει την ακατάσχετη δύναμη για δημιουργία. "Έχει φλόγα μέσα του", λέμε για όποιον φλέγεται για δράση και δημιουργία, ο ποιητής Κωστής Παλαμάς την αποκαλεί "Πλάστρα φωτιά".

[ΑΡΧΗ]

Το δικό μας έθιμο:

Στις 31 Ιουλίου ανάβουμε τρεις φωτιές σε κανονική απόσταση η μια από την άλλη και τις πηδούν μικροί και μεγάλοι λέγοντας:

"Αύγουστος, Παραύγουστος, με σύκα με σταφύλια και με του μυλωνά τα.....καρύδια".

Αποχαιρετούμε, όπως, είπαμε τον Ιούλιο και υποδεχόμαστε τον Αύγουστο, ένα μήνα δημιουργίας, τόσο στη φύση όσο και στη ζωή. Πότε και πώς άρχισε το έθιμο αυτό στο χωριό μας είναι άγνωστο. Πάντως εδώ και μερικά χρόνια, αρχής γενομένης από την οικογένεια του Κυριάκου Τυρολόγου και με τη βοήθεια των υπολοίπων κατοίκων του χωριού, που λέγεται Μικρό Καζαβήτι ή Παραχώρα ή Παπάζ μαχάλ, επί τουρκοκρατίας, γιατί, όπως λένε είχε πολλούς παπάδες (είκοσι περίπου), αναβίωσε το έθιμο, του πηδήματος της φωτιάς και εξελίχθηκε σε ένα ωραίο έθιμο που το περιμένουμε και το χαιρόμαστε όλοι, μικροί και μεγάλοι, κάθε χρόνο στις 31 Ιουλίου. Παλιά, όμως, πηδούσαν τις φωτιές και φώναζαν:

"όξω ψύλλοι και κοριοί, μέσα η ρώγα η χρυσή",
ή
" να πηδήξω μη με πιάσ' η αρρώστια"
ή
 "αφήνω τον κακό χρόνο και πάω στον καλύτερο".

Δηλαδή πίστευαν ότι με το πήδημα της φωτιάς γίνεται η κάθαρση με τη δύναμη της, και απαλλαγμένοι έτσι από κάθε κακό, μπαίνουν ακμαίοι και καθαροί στην καινούργια περίοδο που αρχίζει. Πίστευαν τον Αύγουστο ως καθαρτήριο μήνα που αρχίζει και η νηστεία του Δεκαπενταύγουστου. Η συνήθεια του πηδήματος ης φωτιάς αποσκοπεί στην ανανέωση και την ενίσχυση της υγείας μας. κατά την πίστη του λαού μας η φωτιά είναι δύναμη και ως δύναμη έχει σκοπό την κάθαρση, την υγεία, τη συντήρηση, την ανανέωση. Έτσι, από την παραμονή οι νοικοκυρές έπλεναν, σφουγγάριζαν, ξεσκόνιζαν και ασβέστωναν τις πλακόστρωτες αυλές, έφτιαχναν, όπως όλοι εδώ ξέρουμε, τα φρύδια γύρω από τις πλάκες. Την άλλη μέρα άναβαν τρεις φωτιές τον αριθμό, τρεις καψάλες, στα τρίστρατα και τις πηδούσαν, όπως και τώρα, τρεις φορές λέγοντας: "Αύγουστος, Παράυγουστος με σύκα με καρύδια κτλ . Μάλιστα παλιά, έψηναν μέσα στη φωτιά κι ένα σκόρδο, παίρνανε τις σκελίδες, τα λουβιά, και τις τρώγανε για να μην τους πιάνει πυρετός. Μετά άφηναν τις φωτιές να σβήσουν καλά, μάζευαν τη στάχτη και τη σκορπούσαν, την εκούκιζαν επάνω στις συκιές για να κρατούν τα σύκα και να μην τα ρίχνουν. Αυτό γινόταν την άλλη μέρα, δηλαδή την 1η Αυγούστου. Ο Αύγουστος, με τα σταφύλια, τα σύκα και τα πολλά οπωρικά, με το εισόδημα από την πώληση της πλούσιας συγκομιδής του θέρους, εκθειάζεται στις παροιμίες του λαού μας ως πλούσιος μήνας:

"Αύγουστε, καλέ μου μήνα να' σουν δυο φορές το χρόνο".

Επειδή, όμως, τρώμε πολλά λαχανικά και φρούτα, πολλές φορές γίνεται επικίνδυνος για την υγεία, γι' αυτό και μια Βυζαντινή παροιμία λέει: "περί της υγείας σου τον Αύγουστο ερώτα". Κανείς, δηλαδή, δεν είναι ασφαλής για την υγεία του, αν δεν περάσει απρόσβλητος από ασθένεια τον Αύγουστο. Πολλές φορές πάλι αρχίζει πρόωρα το ψύχος, γι' αυτό λέμε: "από Αύγουστο χειμώνα....". Η πρώτη Αυγούστου θεωρείται και η αρχή Νέας χρονικής περιόδου, γι' αυτό και τον προϋπαντούν και τον καλωσορίζουν από την παραμονή, όπως κάνουμε και εμείς εδώ και τώρα. Μάλιστα στη Μυτιλήνη, ίσως και αλλού, οι άνθρωποι του λαού πιστεύουν ότι τη νύχτα της 31ης Ιουλίου προς 1η Αυγούστου ανοίγουν οι ουρανοί και πολλοί ξενυχτάνε. Λένε πως ό,τι προφτάσεις να ζητήσεις θα το 'χεις, θες πλούτη, θες υγεία, θες χωράφι......

Το πρωί της 1ης Αυγούστου σε πολλά μέρη της Ελλάδος, αυτό γινόταν κι εδώ όπως μου έλεγε η μαμά μου, τρώνε κόκκινα κράνα, πριν ακόμα βάλουν τίποτα στο στόμα τους, για να είναι γεροί και ροδοκόκκινοι, σημάδι υγείας όλο το χρόνο. Η 1η Αυγούστου είναι και η αρχή της νηστείας του 15 ήμερου για τη γιορτή της Παναγίας. Αρχίζουν και τα "μερομήνια", δηλαδή η πρόγνωση του καιρού από καιρικές παρατηρήσεις που γίνονται τις πρώτες 6 ή 12 μέρες του Αυγούστου. Όπως μου έλεγε η γιαγιά μου, παρατηρούσαν τον καρό κάθε μέρας και απ' αυτόν συμπέραναν για τον καιρό του μήνα που αντιστοιχεί σε κάθε μέρα. Ο Αύγουστος, όμως, ο καλός ο μήνας, ο τραπεζοφόρος, όπως τον λένε στη Νίσυρο, επειδή γεμίζει το τραπέζι και την κοιλιά, έχει και την ανάποδη όψη του. παρουσίαζε, παλιότερα, έξαρση στους πυρετούς της ελονοσίας, στις εντερικές διαταραχές του καλοκαιριού κτλ, γι' αυτό θεωρείται, από παλιά, και μήνας νοσοφόρος.

Έτσι, λοιπόν, εμείς συνεχίζουμε αυτό το έθιμο του πηδήματος της φωτιάς, για ν' αποχαιρετίσουμε τον Ιούλιο και να τιμήσουμε, να καλοπιάσουμε, θα έλεγα, τον Αύγουστο για την αφθονία του και την υγεία μας. Προσπάθησα και πιστεύω να σας έδωσα μια αρκετά ολοκληρωμένη εξήγηση αυτού του εθίμου. Παρ' όλα αυτά, όμως, μου έμεινε ένα ερωτηματικό: Γιατί γίνεται η αναφορά του "μυλωνά" και μάλιστα μ' αυτόν τον τρόπο έκφρασης που ξέρουμε;

Σμαρώ Γιολδάση - Τσιρταβή

Συνταξιούχος Διδασκάλισσα

 [ΑΡΧΗ]

[ Αρχική ]  [ Στον χάρτη ]  [ Γενικά ]  

πηγές-βιβλιογραφία