Γενικές Πληροφορίες

[Γενικά]  [Η διαχείριση των δασών ]
[Τα δάση ως κοινωνικοοικονομικός πόρος]

Tα Δάση και η Δασοπονία στη Θάσο

Γενικά

Η Θάσος είναι ένα από τα δύο νησιά του Β. Αιγαίου. Η έκταση του Νησιού είναι 382 km2, από την οποία το 15% περίπου μπορεί να χαρακτηρισθεί ως πεδινή έκταση.

Οι κύριες απασχολήσεις των κατοίκων ήταν μέχρι το 1965 (έτος έναρξης της τουριστικής ανάπτυξης): η γεωργία, η κτηνοτροφία, η μελισσοκομία, η αλιεία και οι υλοτομίες στα δάση. Από το 1965 η απασχόληση με τον τουρισμό αυξήθηκε ραγδαία. Προς το τέλος της δεκαετίας του 70 το ακαθάριστο εισόδημα των Θασίων εκτιμάται ότι προέρχονταν:

• από τουρισμό 70%

• από γεωργία 21%

• από μελισσοκομία 3,1%

• από κτηνοτροφία 2,8%

• από μάρμαρα 1,2%

• από την υλοτομία δασών 1,0% και

 • από αλιεία 1,0%.

Σήμερα αυτή η σύνθεση του εισοδήματος άλλαξε, οπωσδήπο-τε, υπέρ των μαρμάρων. Τα δάση της Θάσου πριν από τις μεγάλες πυρκαγιές 1984  89, κάλυπταν ποσοστό 61,6% της συνολικής έκτασης. ( Διαγρ. 1) και τα πυκνά δάση 46,8% (ποσοστό χώρας 25%).

Τα κύρια δασοπονικά είδη που συνθέτουν τα δάση της Θάσου είναι η Τραχεία Πεύκη (ήμερο) 68%, η Μαύρη πεύκη (άγριο) 13%, αείφυλλα πλατύφυλλα 18%, η Καστανιά (Ραχώνι και Ποταμιά), το Πλατάνι στα ρεύματα και το κέδρο (Juniperus excelsa) στις βραχώδεις εκτάσεις της περιοχής Θεολόγου. Άλλα είδη, που κυρίως βρίσκονται ως υπόροφος των υψηλών δασών, είναι το ρείκι, η κουμαριά, το πουρνάρι, η αριά, το φιλλύκι, κ.α. (Διαγ. 2)

Η Θάσος σήμερα 

"Ήδε δ' ως τε όνου ράχις έστηκεν ύλης αγρίης επίστεφης" τραγούδησε για τη Θάσο ο ποιητής Αρχίλογος τον 7ο π.Χ. αιώνα. Το όνομα "Θάσος" σχετίζεται ετυμολογικά με τη λέξη "δάσος", όπως και με τα προελληνικά Άσος, Κάσος, Βάσιοι, κ.α. Τα άφθονα νερά και το εύκρατο κλίμα επέτρεψαν την ανάπτυξη πυκνών δασών στο νησί κατά την

αρχαιότητα. Τα δάση υπήρξαν ένας από τους κύριους πόρους της Θάσου και εκτιμούνταν ιδιαίτερα, καθώς τα ξυλοπαραγωγικά και προσιτά δάση ήταν τόσο σπάνια στην Ελλάδα.

Πεύκα, καστανιές, δρυς, άρκευθοι, ρείκια, κ.α. προμήθευαν ξύλο στα ναυπηγεία και στους αρχιτέκτονες όλης της χώρας.

Το μελιτοφόρο υγρό της Τραχείας Πεύκης και τα άνθη της κουμαριάς, ερείκης, λυγαριάς, μυρτιάς, ρίγανης, θυμαριού, καστανιάς, κ.α. αποτελούσαν πλούσια τροφή για τις μέλισσες.

Εκτός από τα διεθνώς γνωστά προϊόντα, μάρμαρο και κρασί, η άφθονη ξυλεία και το μέλι ήταν από τα κυριότερα προϊόντα της Θάσου.

Πολλές ιστορικές αναφορές υπάρχουν για τα δάση της Θάσου (Γαλλ. Αρχ. Σχ. 1974). Μερικές αναφέρονται παρακάτω:

Ø      Το 904 μ.Χ. ο Λέων ο Τριπολίτης προσορμίστηκε στο νησί κατεβαίνοντας από τον Ελλήσποντο. Αυτός εκμεταλλεύτηκε το δασικό πλούτο της Θάσου, για να ετοιμάσει με άνεση τις πολιορκητικές μηχανές του.

Ø      Ο αιδεσιμότατος Braconnier υπολόγισε πως το 1707 μ.Χ. η εκμετάλλευση της ξυλείας, του λαδιού και του κεριού απέδωσε στον Καπουδάν Πασά εισόδημα 30.000 λιρών.

Ø      Κατά το Ρωσοτουρκικό πόλεμο (1770-74), οι Ρώσοι κατακτητές της Θάσου προμηθεύτηκαν μεγάλες ποσότητες ξυλείας για ναυπήγηση και επισκευή του στόλου τους. Η υλοτομία, σε μεγάλη κλίμακα, αφάνισε τους πιο ευκολοπρόσιτους δρυμούς της Θάσου.

Ø      Ο Brother Adam σε περιγραφή του το 19ο αιώνα στην Ελλάδα ονόμασε τη Θάσο Bee  island (Μέλισσο  νησί) {Ελευθεριάδης 1979}.

Ø      Το 1813 ο Σουλτάνος δωρίζει το νησί στον καβαλιώτη Μωχάμετ Άλη, ιδρυτή της Αιγυπτιακής δυναστείας. Αυτός άφησε να εγκατασταθεί στο Νησί ιδιαίτερο πολίτευμα με κοινοτικές ελευθερίες, μέχρι το 1874. Τα δάση την περίοδο αυτή συνεχίζουν να υλοτομούνται.

Ø      Η Αιγυπτιακή διοίκηση προσπαθεί να επέμβει στη διαχείριση των δασών και δημιουργούνται προστριβές με τους κατοίκους. Η ένταση μεγάλωσε, όταν η Κυβέρνηση του Καΐρου παρεχώρησε την εκμετάλλευση των δασών σε Αγγλική εταιρεία, το 1895. Οι κάτοικοι εξεγέρθηκαν και εμπόδισαν τους αντιπροσώπους της εταιρείας να αποβιβαστούν, πετώντας τις αποσκευές τους στη θάλασσα.

Ø      Τότε, ο Χεδίβης της Αιγύπτου κατάργησε όλα τα προνόμια που είχαν παραχωρηθεί στους Θασίους και γι' αυτό ξέσπασαν αιματηρές ταραχές. Ο Σουλτάνος βρήκε αφορμή να πάρει πίσω την παραχώρηση που είχε γίνει στο Μωχάμετ Άλη το 1902.

Ø      Τον Ιούλιο του 1912 ο Ελληνικός στρατός ελευθέρωσε τη Θάσο.

Ιδιοκτησία των δασών της Θάσου

Με την απελευθέρωση του νησιού τα δάση περιήλθαν στο Ελληνικό Δημόσιο "δικαιώματι πολέμου". Το έτος 1930 τα δάση παραχωρήθηκαν στις κοινότητες Θάσου και μέχρι 15.000 στρέμματα σε καθεμία. Η κυριότητα αναγνωρίστηκε στις Κοινότητες βάσει του άρθρου 63 του Ν. 4173/1929 "Περί Δασικού Κωδικός", με αποφάσεις του Διοικητικού Δικαστηρίου του Υπ. Γεωργίας. Το 25% των δασών παρέμεινε στην κυριότητα του Ελληνικού Δημοσίου.

Οι κάτοικοι του νησιού απολάμβαναν το δικαίωμα της βοσκής των κοπαδιών στις δασικές εκτάσεις και έπαιρναν ξυλεία για καύση και τεχνική ξυλεία για ατομικές ανάγκες. Αυτά τα δικαιώματα τα είχαν στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, μετά την απελευθέρωση (1912), αλλά και μετά την παραχώρηση του 75% των δασών στις Κοινότητες (1930) και 66% της συνολικής δασικής γης.

Η έκταση και ο βαθμός άσκησης του παραπάνω δικαιώματος από τους κατοίκους, σήμερα, ρυθμίζεται από κάθε Κοινότητα, στα πλαίσια της αρμοδιότητας της διαχείρισης της κοινής περιουσίας για το συμφέρον του συνόλου των μελών της.

Η διαχείριση των δασών

Το Ελληνικό Κράτος , όπως αναφέρθηκε παραπάνω, έγινε ιδιοκτήτης των δασών της Θάσου "δικαιώματι πολέμου" μέχρι το 1930, οπότε οι Κοινότητες της Θάσου διεκδίκησαν και δικαιώθηκαν στην παραχώρηση των δασών.

Από το 1913 τα δημόσια δάση  το 25% των δασών του νησιού  διαχειρίζονται από τη Δασική Υπηρεσία της χώρας, επανδρωμένης, τα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση, από χωροφύλακες, αργότερα από εφοριακούς και, μόλις τη δεκαετία του 1930, από λίγους δασολόγους και δασοκόμους. Η έδρα της Δασικής Διοίκησης (Δασαρχείου) βρίσκεται στην Καβάλα μέχρι το 1947, οπότε ιδρύθηκε το Δασαρχείο της Θάσου.

Τα Κοινοτικά δάση, από την παραχώρηση τους και μετά, διαχειρίζονται, εκμεταλλεύονται και προστατεύονται από τις Κοινότητες, υπό την επιτήρηση της Κρατικής Δασικής Υπηρεσίας.

Αυτό γινόταν μέχρι το 1950, οπότε ιδρύθηκε ο Σύνδεσμος Δήμου και Κοινοτήτων Θάσου (Σ.Δ.Κ.Θ.) με βάση το Ν. 1570/1950. Σήμερα ο Σ.Δ.Κ.Θ. διοικείται με βάση τον ισχύοντα κώδικα λειτουργίας των ΟΤΑ, με 19/μελή Διοικητικό Συμβούλιο και 3/μελή Εκτελεστική Επιτροπή. Η γραμματειακή και λογιστική εξυπηρέτηση του Σ Δ Κ Θ γίνεται συνήθως από ένα διοικητικό υπάλληλο, ενώ η δασοτεχνική εξυπηρέτηση από το Δασαρχείο Θάσου, από ιδιώτες δασοτεχνικούς ή και με προσλαμβανόμενους δασολόγους, κατά σύντομα χρονικά διαστήματα 1965, 1975, 1981, ή και τεχνολόγους δασοπονίας, κατά καιρούς.

Η δασοπονία μετά τον πόλεμο

Αρκετά .στοιχεία και πληροφορίες υπάρχουν, τα οποία καθιστούν εφικτή τη μαγεία των δασών της Θάσου από το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι τις μεγάλες πυρκαγιές 1984  89. Η περίοδος αυτή των 45 ετών θα μπορούσε να διακριθεί σε τρεις 15/ετείς περιόδους, που χαρακτηρίζονται ως εξής:

1^η  περίοδος: Πόλεμος  1954, με κύριο χαρακτηριστικό την κατοχή από τους Βουλγάρους και τους Γερμανούς, τον εμφύλιο πόλεμο και τα επακόλουθα του, την παντελή έλλειψη ή πλημμελή επιτήρηση και προστασία των δασών.

2^η περίοδος : 1955 1969, η οποία χαρακτηρίζεται από αδύναμες προσπάθειες διαχείρισης, έλλειψη δασικού προσωπικού και πιστώσεων για τα δάση , έναρξη τουριστικής κίνησης, δημιουργία Κρατικής Εκμετάλλευσης των Δασών (Κ. Ε.Δ) στη Θάσο.

3η περίοδος : 1970 1984 (πρώτες μεγάλες πυρκαγιές), η οποία χαρακτηρίζεται από εντατική δασοπονία και δημιουργία μεγάλων προοπτικών για το μέλλον.

Τα δάση ως κοινωνικοοικονομικός πόρος

 Σκοπός της Δασοπονίας στη Θάσο

Ο σκοπός της Δασοπονίας για τα Δημόσια δάση της Θάσου αναφέρεται ότι είναι :

            Η διατήρηση των δασών σε μία αειφορική βάση παραγωγής.

            Η εξασφάλιση της παραγωγικότητας του εδάφους.

            Η εξασφάλιση, κάτω από ορθολογική διαχείριση, του κανονικού δάσους, για άριστη απόδοση και ύψιστη συνεισφορά στην κοινωνική ευημερία.

            Για τα Κοινοτικά δάση, ο σκοπός είναι συγκεκριμένος, ήτοι:

            Η εξυπηρέτηση των αναγκών των Θασίων για ξύλο και βοσκή.

            Η εκμετάλλευση των δασών για παραγωγή ξύλου.

             Η προσφορά εργασίας στους ντόπιους.

            Η διατήρηση και βελτίωση των αισθητικών και υγιεινών ωφελειών του δάσους.

 Για να επιτευχθεί ο παραπάνω σκοπός, η πολιτική θα πρέπει να είναι:

1.          Η προστασία του δάσους και του εδαφικού πλούτου.

2.          Η κάθε είδους παραγωγή να γίνεται κάτω από αειφορική βάση.

3.          Η προστασία και βελτίωση του υδρολογικού και υδρονομικού ρόλου των δασών.

Σύμφωνα με τα παραπάνω, ο σκοπός της Δασοπονίας στη Θάσο μπορεί να συνοψισθεί στο ότι "τα Δημόσια και Κοινοτικά δάση της Θάσου πρέπει να έχουν σκοπό την εξυπηρέτηση της κοινωνικής ευημερίας", σε αντίθεση με την ιδιωτική δασοπονία, που στοχεύει στη μεγιστοποίηση του κέρδους για τον ιδιώτη δασοκτήμονα.

Το δάσος στην εξυπηρέτηση του κοινωνικού συνόλου

Τα δάση, παγκοσμίως αλλά και σε επίπεδο χώρας, μπορεί να εξυπηρετούν διάφορες λειτουργίες. Ο βαθμός εξυπηρέτησης εξαρτάται από την τοποθεσία, το είδος και τη διαχείριση της χρήσης γης. Παρακάτω επιχειρείται μία προσπά θεια αξιολόγησης της συμβολής των δασών της Θάσου, πριν από τις μεγάλες πυρκαγιές, στην εξυπηρέτηση των αναγκών των Θασίων και του κοινωνικού συνόλου. Διαθέσιμα στοιχεία για την περίοδο 197176 δίνονται στο Διάγραμμα 3 και δείχνουν τις ωφέλειες από τα δάση της Θάσου, εκείνες που είναι δυνα-  τόν να απογραφούν και εκτιμηθούν με γνωστές τεχνικές της διεθνούς βιβλιογραφίας.

Τα δάση της χώρας κινδυνεύουν

Η συνεχής προσφορά του δάσους στον άνθρωπο δεν είναι χωρίς κινδύνους για το ίδιο το δάσος. Τα ζώα, που βόσκουν, προκαλούν, πολλές φορές, ανεπανόρθωτες ζημίες, με το φάγωμα των δενδρυλλίων και με το πάτημα του εδάφους, που έχει ως αποτέλεσμα τη συρρίκνωση του και παρεμπόδιση της φύτρωσης των σπόρων και της διήθησης του νερού. Παρ’ όλες τις προσπάθειες της Δασικής Υπηρεσίας, το ιδιόμορφο πρότυπο βόσκησης στα δάση της Θάσου δε βελτιώθηκε και μέχρι πριν από τις πυρκαγιές.

Οι τουρίστες και ιδιαίτερα αυτοί που έκαναν δασική αναψυχή προκαλούσαν ζημίες στο δασικό οικοσύστημα, όπως καταστροφή βλάστησης, ενόχληση της πανίδας, ρύπανση, συρρίκνωση του εδάφους, κ.α. Μερίδα αυτών των τουριστών δημιουργούσε κινδύνους και, πολλές φορές, προκαλούσαν δασικές πυρκαγιές από αμέλεια. Ένας ακόμη σοβαρός κίνδυνος από μέρους των τουριστών ήταν ότι προκαλούσαν μία συνεχή έξαρση των καταλήψεων δασών και δασικών εκτάσεων, αγοράζοντας απερίσκεπτα τίτλους ιδιοκτησίας από τους κατοίκους της Θάσου, δήθεν ως αγροτικές εκτάσεις για οικοπεδοποίηση.

Τέλος, ο κίνδυνος για τα δάση από την επέλαση των επίδοξων λατόμων μαρμάρου, έμελλε να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα σε ορισμένες συγκεκριμένες περιοχές του νησιού (Σαλιάρη, κ.α). Όταν προς το τέλος της δεκαετίας του 1980 άρχισαν οι πρώτες νόμιμες και κυρίως παράνομες προσπάθειες για έρευνα και εξόρυξη μαρμάρων, κανείς δεν θα φανταζόταν την καταστροφή του θασίτικου τοπίου, όπως έγινε σήμερα. Η Δασική Υπηρεσία προσπάθησε να προστατέψει ό,τι μπορούσε, με μηνύσεις των παρανομούντων και κατασχέσεις μηχανημάτων  σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις οι παρανομούντες αθωώθηκαν και τα κατασχεθέντα μηχανήματα αποδόθηκαν στους ιδιοκτήτες.

Η Δασική Υπηρεσία δεν βρέθηκε μόνη της ενάντια στους παρανομούντες ιδιώτες μόνο, αλλά και στα Κοινοτικά Συμβούλια, οι πρόεδροι των οποίων, άλλοτε με την πολιτική της στρουθοκαμήλου και άλλοτε φανερά, έπαιρναν το μέρος των επιχειρηματιών μαρμάρου. Και δεν είναι καθόλου άμοιρη ευθυνών η εκάστοτε πολιτική ηγεσία, που, στο όνομα του εξωτερικού συναλλάγματος και της εθνικής οικονομίας, αδιαφόρησε και έτσι επέτρεψε να καταστρέφεται το " Πράσινο νησί", το Μέλισσο  νησί. Ακόμα εγκαταστάσεις Δ. Ε. Η., Ο. Τ. Ε., δρόμοι, κ.α., όπως και οι ασθένειες των δασών συνέτειναν προς την κατεύθυνση αυτή.

Οι δασικές πυρκαγιές, αν και μειώθηκαν σημαντικά και σε αριθμό και σε καιγόμενη έκταση, φαίνεται να ήταν ένας από τους σοβαρούς κινδύνους για τα δάση, διότι:

• Παρουσιάζεται αύξηση των τουριστών.

• Η αξία της γης πολλαπλασιάζεται.

• Οι κάτοικοι ενδιαφέρονται λιγότερο για τα δάση.

• Η Δασική Υπηρεσία του Νησιού, κάτω από απαρχαιωμένα πρότυπα διοίκησης, με κομματικούς παρεμβατισμούς στο έργο της και άλλες αδυναμίες, αδυνατεί να αντεπεξέλθει στις καταστάσεις.

• Κάποιες δασικές πυρκαγιές διαπιστώνονται γύρω στο 1980 να μην είναι από αμέλεια.

  [ΑΡΧΗ]

Τα δάση εξαφανίζονται;

Όσοι βρέθηκαν κοντά ή μέσα στις μεγάλες πυρκαγιές ^Του 1984, 1985 και 1989 το ερώτημα που τους απασχόλησε ήταν "θα ξαναγίνουν αυτά τα δάση;". Ένας θεωρητικός δασολόγος θα απαντούσε: "Ναι, μπορεί να γίνουν και ιδιαίτερα αυτά της Τραχείας Πεύκης, εφ' όσον:

• Το κλίμα της Θάσου είναι κατάλληλο.

• Η Τραχεία Πεύκη αναγεννιέται πολύ καλά έως άριστα μετά από πυρκαγιά.

Και με την προϋπόθεση, ότι :

1. Ο δασοτεχνικός μπορεί και χρειάζεται, σε αρκετές περιπτώσεις, να βοηθάει τεχνητά ( σπορές, φυτεύσεις ) τη φυσική αναγέννηση του δάσους.

2. Αρχίζει και γίνεται αποκατάσταση τοπίου στα λατομεία μαρμάρων.

3. Να συνταχθεί το Δασικό Κτηματολόγιο για να αποφευχθούν οι καταλήψεις του δάσους.

4. Η βοσκή ζώων να απομακρυνθεί, τουλάχιστον για μια δεκαετία, από τις καμένες εκτάσεις".

 Οι δασοτεχνικοί, όμως, του Δασαρχείου Θάσου νομίζω πως θα είχαν να συμπληρώσουν :

1. Έτη μεγάλης ξηρασίας ακολούθησαν τις μεγάλες πυρκαγιές.

2. Αν η Τραχεία Πεύκη αναγεννιέται εύκολα μετά από πυρκαγιά, η Μαύρη Πεύκη αναγεννιέται πολύ δύσκολα (περίπτωση πυρκαγιάς νοτίως της Τούμπας).

3. Η τεχνητή υποβοήθηση της φυσικής αναγέννησης έχει μεγάλο κόστος και μικρή επιτυχία.

4. Αποκατάσταση τοπίου στα λατομεία μαρμάρων γίνεται σε ελάχιστες περιπτώσεις και δεν φαίνεται να υπάρχει διάθεση για σοβαρή και συστηματική προσπάθεια από τους ενδιαφερόμενους επιχειρηματίες προς την κατεύθυνση αυτή.

5. Αν και το τεχνικό μέρος του Δασικού Κτηματολογίου κοντεύει να ολοκληρωθεί, νομικές και δικαστικές διαδικασίες θα καθυστερήσουν, για πολλά χρόνια, την εφαρμογή του.

6. Η βοσκή των αιγοπροβάτων δεν απομακρύνθηκε από καμία καμένη έκταση. Σε πολλές θέσεις η φυσική αναγέννηση δεν θα επέλθει ποτέ, σε μερικές θα καθυστερήσει πολύ με ανεπανόρθωτα επακόλουθα διάβρωσης.

Δυστυχώς, δεν πρέπει να μας εφησυχάζει το γεγονός ότι σε μερικές θέσεις η αναγέννηση είναι πολύ καλή, «βούρτσα τα πευκάκια!!» Αυτές οι θέσεις είναι πολύ ευνοϊκές και πολύ λίγες μέσα στα 220.000 στρέμματα καμένων δασών.

Νικόλαος Ελευθεριάδης,

Δρ. Δασολόγος Καθηγητής T.E.I.

[Αρχική] [Στον χάρτη]

πηγές-βιβλιογραφία