ΤΑ ΕΞΩΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΘΑΣΟΥ
Έκφραση της θρησκευτικής ευλάβειας
 των κατοίκων

«Βρήκα μια μικρή εκκλησία όλο τρεχούμενα νερά και την κρέμασα στον τοίχο. Τα μανουάλια της είναι πήλινα και μοιάζουν με τα δάχτυλα μου όταν γράφω. Από το πώς αστράφτουν τα τζάκια καταλαβαίνω αν πέρασε άγγελος. Και συχνά κάθομαι τ' απόγευμα έξω στο πεζούλι και κρατιέμαι στις κακοκαιρίες, όπως το γεράνι».

 Οδ. Ελύτης, Ημερολόγιο ενός αθέατου.

Αυτές οι γραμμές του νομπελίστα ποιητή μας Οδυσ. Ελύτη δίνουν ανάγλυφη τη σημασία και τη σπουδαιότητα που έχουν τα εξωκκλήσια, που είναι κατάσπαρτα στον Ελλαδικό χώρο και ταυτόχρονα δείχνουν την επίδραση που ασκούν στον πιστό, καθώς τον βοηθούν να εξωτερικεύσει τα ευλαβικά του συναισθήματα και να μιλήσει κατ' ευθείαν με το Θεό.

Πολλοί ήταν οι λόγοι που μας παρακίνησαν να καταγράψουμε και να παρουσιάσουμε τα εξωκλήσια της Θάσου. Αναφέρουμε τους σπουδαιότερους:

Η επιθυμία μας να καταστήσουμε γνωστά όλα τα εξωκλήσια στο ευρύτερο κοινό, προκειμένου να συντηρηθούν, είτε από τους αρμόδιους φορείς είτε από τους κατοίκους του νησιού.

Ο φόβος της καταστροφής και εξαφάνισής των, είτε από το πέρασμα του χρόνου είτε από πυρκαγιές και σεισμούς.

Επειδή παρουσιάζουν ενδιαφέρον, γιατί διατηρούν την Ελληνορθόδοξη παράδοση και γίνονται πόλοι έλξης με τη συγκέντρωση και αλληλογνωριμία των κατοίκων.

Επειδή πολλά εξωκκλήσια έχουν ανεγερθεί πάνω σε ερείπια αρχαίων ελληνικών ναών, που είχαν μετατραπεί, στη συνέχεια, σε παλαιοχριστιανικές εκκλησίες, γεγονός που δείχνει τη διαχρονική θρησκευτική ευσέβεια των κατοίκων του νησιού.

Τέλος, η κοινή πεποίθηση ότι τα εξωκκλήσια είναι δημιουργήματα των κατοίκων και, καθώς είναι διάσπαρτα σε διάφορες γραφικές τοποθεσίες, γίνονται αιτία ώστε ο γύρω χώρος να ωραιοποιείται, να αξιοποιείται και να προστατεύεται.

ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

α. Εκείνο που εντυπωσιάζει τον ερευνητή δεν είναι μόνο η πληθώρα των εξωκκλησιών αλλά και η αρχιτεκτονική τους δομή. Όλα είναι δείγματα λαϊκής αρχιτεκτονικής. Είναι μονόχωρα κτίσματα κατασκευασμένα από τοπικούς τεχνίτες, που προσαρμόζουν τα κτίσματα στην πείρα τους, στα υλικά που διαθέτουν, στο περιβάλλον, στις οικονομικές τους δυνατότητες, ώστε αυτά με την απλότητά τους να συνεχίζουν την τοπική λαϊκή παράδοση, καθώς αποτελούν λατρευτικά κέντρα συνάντησης των πιστών τη μέρα της πανήγυρής τους.

β. Είναι επίσης δείγμα της θρησκευτικής ευλάβειας των κατοίκων του νησιού, που ξέρουν και διατηρούν αναλλοίωτη την Ελληνική μας παράδοση, μια και τα περισσότερα είναι χτισμένα στα ερείπια παλαιοχριστιανικών ναών, που και αυτοί ήταν χτισμένοι στα ερείπια αρχαίων ελληνικών ναών.

γ. Σε επιτόπια επίσκεψη μας που πραγματοποιήσαμε με τη σύζυγό μου κ. Αγγελική Κιουρτσή - Μιχαλοπούλου σε όλα τα χωριά του νησιού, συναντήσαμε εξήντα (60) περίπου εξωκκλήσια. Ο αριθμός αυτός είναι πραγματικά μεγάλος σε σύγκριση με την έκταση του νησιού, που είναι 393 τετραγωνικά χιλιόμετρα.

            Στο σημείο αυτό επιθυμώ να ευχαριστήσω θερμά την κ. Κιουρτσή - Μιχαλοπούλου που φρόντισε για τη φωτογράφηση όλων των εξωκκλησιών και επιμελήθηκε την παρουσίαση των έγχρωμων διαφανειών.

δ. Από τα στοιχεία που βρήκαμε και από διηγήσεις των κατοίκων προσπαθήσαμε να βρούμε τους λόγους και να εξηγήσουμε την αιτία της ύπαρξης τόσων πολλών.

Κατά την εκτίμηση μας, τα πολλά εξωκκλήσια που διατηρούνται σήμερα στο νησί οφείλουν την ύπαρξή τους στους παρακάτω λόγους:

1. Στο γεγονός ότι η Θάσος είχε στους αρχαίους  χρόνους πολλά ιερά και στο νησί λατρεύονταν πολλές θεότητες. Με την επικράτηση του χριστιανισμού σε ερείπια των αρχαίων ελληνικών ναών υψώθηκαν οι παλαιοχριστιανικές εκκλησίες και αργότερα στα ερείπια αυτών οι βυζαντινές, για να αντικατασταθούν στη συνέχεια με τα σημερινά εξωκκλήσια.

2. Στην ευτυχή συγκυρία που είχε η Θάσος να βρίσκεται γεωγραφικά πολύ κοντά στο Άγιο Όρος. Έτσι και η θρησκευτικότητα των κατοίκων της επηρεάστηκε από την αγιώνυμη μοναστική πολιτεία.

Για περίπου 700 χρόνια η Θάσος είχε στενές σχέσεις με το Άγιο Όρος. Από το 1827 μέχρι το 1926. Αυτό φαίνεται καθαρά στην πνευματική ζωή και κυρίως στη λατρευτική ζωή της τοπικής εκκλησίας της Θάσου. Έτσι βλέπουμε πως λιτανείες και άλλα λατρευτικά έθιμα, προσκύνηση λειψάνων κλπ. γίνονται όπως και στο Άγιο Όρος.

            Επίδραση έχουμε επίσης σε όλες τις εκκλησιαστικές τέχνες και φυσικά στην αρχιτεκτονική. Αψευδής μάρτυρας είναι τα διασωθέντα ναϊδρια που υπήρχαν στα μετόχια, για την κάλυψη των πνευματικών και λατρευτικών αναγκών των εκάστοτε οικονόμων και που χτίστηκαν σύμφωνα με την αρχιτεκτονική του Αγίου Όρους, τα ονομαζόμενα "Αθωνικά". Σήμερα σώζονται τα παρακάτω εξωκκλήσια των μετοχίων:

α) των Αγίων Αναργύρων της Ι. μονής Παντοκράτορος στην Καλλιράχη,

β) της Παναγίας και του Μιχαήλ Αρχαγγέλου, σημερινό καθολικό της Ι. Μονής Αρχαγγέλου που ανήκουν στην Ι. Μονή Φιλοθέου,

γ) του Αγίου Παντελεήμονος της Ι. Μονής Καρακάλλου στις Μαριές και

δ) του Αγίου Δημητρίου της ρουμανικής σκήτης του Τιμίου Προδρόμου στην Ποταμιά της Θάσου.

Υπάρχουν όμως και άλλα ναϊδρια των μετοχίων που καταστράφηκαν με το πέρασμα του χρόνου και οι κάτοικοι έχτισαν εξωκκλήσια προς τιμήν του μετοχίου της περιοχής. Και

3. Στη συνήθεια των χριστιανών που, συνεχίζοντας την ελληνορθόδοξη παράδοση, χτίζουν και σήμερα εξωκκλήσια υλοποιώντας σχετικά τάματα για τον Άγιο τους, με τη χάρη του οποίου αντιμετώπισαν θετικά κάποιο πρόβλημα τους.

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΕΞΩΚΚΛΗΣΙΩΝ

Τα εξωκκλήσια της Θάσου μπορούμε να τα κατατάξουμε σε δύο μεγάλες κατηγορίες. Στην πρώτη περιλαμβάνονται τα εξωκλήσια της περιόδου της Τουρκοκρατίας (1814-1912) και στη δεύτερη τα νεόδμητα, που αρχίζουν από την απελευθέρωση έως σήμερα.

 ΠΡΩΤΗ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΕΞΩΚΚΛΗΣΙΩΝ

1. Τα εξωκλήσια της περιόδου αυτής είναι μονόχωρα πέτρινα οικοδομήματα με διαστάσεις 3Χ5, 4Χ8, 5Χ10, 6Χ12, 8Χ14......και όλα καταλήγουν προς ανατολάς σε ημικυκλική αψίδα, κόγχη του ιερού βήματος, η οποία σε μερικά είναι ιδιαίτερα φροντισμένη.

2. Ο ρυθμός τους είναι ο συνηθισμένος τύπος της βασιλικής της Τουρκοκρατίας με ξύλινη σκεπή, δίκλινη ή τετράκλινη, σκεπασμένη με σχιστολιθικές πλάκες. Μοναδική εξαίρεση από το ρυθμό αυτό αποτελεί το εξωκκλήσι του Αγίου Δημητρίου, που υπήρξε ναϊδριο του μετοχίου της ρουμάνικης σκήτης του Τιμίου Προδρόμου της Μεγίστης Λαύρας στην Ποταμιά. Ιδιαιτερότητα επίσης παρουσιάζει και η σκεπή του εξωκκλησιού της Ανάληψης του Σωτήρος στην κοινότητα του Σωτήρος, επειδή είναι υπερυψωμένο το μεσαίο κλίτος και δίνει την εντύπωση τρίκλιτης βασιλικής.

3. Όλα τα εξωκκλήσια της κατηγορίας αυτής έχουν μικρή είσοδο με διαστάσεις 0,90Χ1,30, 1Χ1,50, 1Χ1,60, και αυτό για να μη χρησιμοποιούνται από τους Τούρκους ως στάβλοι ή αποθήκες, μια και δε θα μπορούσαν να μπαίνουν τα ζώα τους. Σε μερικές από τις εισόδους αυτές έχουμε μαρμάρινες πλάκες, παραστάδες, που έχουν διαστάσεις οι κάθετες 1,30 ή 1,50 και οι οριζόντιες 1,60.

4. Τα παράθυρά τους είναι μικρά, ένα ή δύο ή τρία σε κάθε πλευρά , και μερικά μάλιστα μοιάζουν σαν πολεμίστρες. Εξωτερικά φαίνεται μια σχισμή διαστάσεων  0,07Χ0,42, που στο εσωτερικό γίνεται πλατιά, διαστάσεων 1,40Χ1,60, για να δίνει άπλετο φως στον κύριο ναό.

5. Το ύψος τους κυμαίνεται στα 2.5 - 3 μέτρα. Αν το εξωκκλήσι είναι χτισμένο σε βουνοπλαγιά, υπάρχει κάποια διαφορά στις δύο πλευρές του, επάνω και κάτω, που φτάνει μερικές φορές το 1,50 μ.

6. Στους εξωτερικούς τοίχους και κυρίως στα μεγάλα αγκωνάρια μερικών εξωκκλησιών έχουμε χριστιανικά σύμβολα, ανάγλυφους σταυρούς, εντοιχισμένες πλάκες με την παράσταση του δικέφαλου αετού και καμιά φορά ανάγλυφα από αρχαίες επιτύμβιες στήλες.

7. Στα περισσότερα εξωκκλήσια λείπει ο εξωνάρθηκας, γι' αυτό και έχουμε τα τελευταία χρόνια επεμβάσεις για προσθήκη εξωνάρθηκα, που γίνονται εντελώς πρόχειρα και ακαλαίσθητα. Μόνο ο εξωνάρθηκας του Αγίου Νικολάου της Σκάλας Ποταμιάς δένει κάπως αρμονικά με το όλο κτίσμα. Σε μερικά βέβαια υπάρχει από την αρχή ο εξωνάρθηκας, όπως στα εξωκκλήσια της Υπαπαντής και του Αγίου Γεωργίου στη Σκάλα Καλλιράχης. Μάλιστα στον εξωνάρθηκα του Αγίου Γεωργίου της Σκάλας Καλλιράχης, στα " Καλογερικά ", σώζεται μέχρι σήμερα το τζάκι που υπήρχε στην αριστερή πλευρά, δείγμα ότι ο ναός ήταν του μετοχίου και εκεί παρέμεινε ο μετοχιάριος όλο το χρόνο, ακόμη και το χειμώνα.

8. Σε μερικά παλιά εξωκκλήσια έχουμε επεμβάσεις αναπαλαίωσης ή συντήρησης και εξωραϊσμού του γύρω χώρου.

1. Εσωτερικά τα εξωκκλήσια της κατηγορίας αυτής έχουν τη μορφή της μονόκλιτης βασιλικής. Ο κύριος ναός, που είναι ένα μόνο  κλίτος, χωρίζεται με ξύλινο τέμπλο. Μοναδική εξαίρεση αποτελεί το εξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου της Σκάλας Ποταμιάς, που έχει στον κύριο ναό δύο σειρές από κίονες, οι οποίοι δίνουν τη μορφή της τρίκλιτης βασιλικής. Μάλιστα ο πρώτος κίονας της αριστερής πλευράς είναι δωρικού ρυθμού, αρχαίος, που θα πρέπει να μεταφέρθηκε από τα ερείπια αρχαίου ελληνικού ναού.

2. Το τέμπλο τους είναι ξύλινο, εκτός από ένα, ενώ σε άλλα είναι απλό με σανίδια βαμμένα, συνήθως μπλε, και σε μερικά πιο φροντισμένο, όπως στο εξωκκλήσι του Αγίου Χαράλαμπου της Παναγίας. Στις εικόνες του τέμπλου των εξωκκλησιών υπάρχουν και επιγραφές. Μια τέτοια επιγραφή διασώζεται στην εικόνα του τέμπλου των Αγίων Αναργύρων της Καλλιράχης, που αναφέρει: "Κτήμα της εν Αγίω 'Ορει 'Αθω Ιεράς Μονής του Παντοκράτορος"

3. Το δάπεδο των εξωκκλησιών καλύπτεται από ακανόνιστες σχιστολιθικές πλάκες ασβεστωμένες, ενώ, στο εξωκκλήσι του Άγιου Χαράλαμπου της Παναγίας έχουμε σύγχρονη μαρμαρόστρωση.

4. Η οροφή είναι ξύλινη, ενώ υπάρχουν και εξωκκλήσια, όπως του Αγίου Ιωάννη και της Αγίας Παρασκευής της Παναγίας, που δεν έχουν καθόλου οροφή. Έτσι φαίνονται οι "παπάδες" και τα "τσιμπίδια " της σκεπής, που είναι κατασκευασμένη από ακατέργαστους κορμούς πεύκων.

5. Σε όλα τα εξωκκλήσια υπάρχουν ξύλινα στασίδια στους τοίχους, παγκάρι και εικόνες. Πολλά που βρίσκονται κοντά στο χωριό ή σε κατοικημένες περιοχές έχουν ηλεκτρικό φως και πολυελαίους.

6. Εσωτερικά δεν έχουμε τοιχογραφίες, γιατί οι κάτοικοι του νησιού ήταν τότε φτωχοί και δεν μπορούσαν ν' ανταποκριθούν στα έξοδα της ιστόρησής τους. Λίγες τοιχογραφίες, και αυτές ασβεστωμένες, υπάρχουν στο εξωκκλήσι της Ανάληψης Σωτήρος, οι οποίες πρέπει ν' αποκατασταθούν. Άλλη μια τοιχογραφία υπάρχει επίσης στο εξωκκλήσι του Αγίου Δημητρίου Πρίνου, πάνω στο υπέρθυρο της εισόδου, και είναι του Αγίου Δημητρίου. Αναφέρουμε ακόμα και την οροφή του Αγίου Νικολάου Σκάλας Ποταμιάς, που είναι διακοσμημένη με άνθη, πλαισιωμένη με σταυρό στο κέντρο, σε απλή φυσική σύνθεση.

7. Γενικά η εσωτερική όψη στα περισσότερα εξωκκλήσια είναι λιτή, φτωχική.

8. Όσα εξωκκλήσια βρίσκονται μέσα στα δάση και δεν έχουν δρόμο, δεν είναι και τόσο φροντισμένα, πιθανόν γιατί οι πιστοί δυσκολεύονται να τα επισκεφτούν και να τα φροντίσουν. 

9. Τέλος, τα υλικά που χρησιμοποίησαν οι τοπικοί τεχνίτες είναι πέτρες για τη λιθοδομή, σχιστολιθικές πλάκες για τη σκεπή, ακατέργαστοι κορμοί πεύκων για τη σκεπή, ακανόνιστες σχιστολιθικές πλάκες για το δάπεδο.

ΙΙ. ΔΕΥΤΕΡΗ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΕΞΩΚΚΛΗΣΙΩΝ

1. Τα εξωκκλήσια της περιόδου αυτής είναι χτισμένα μετά την απελευθέρωση. Πολλά απ' αυτά είναι χτισμένα στα ερείπια παλαιοχριστιανικών ναών, που και αυτοί ήταν χτισμένοι στα ερείπια αρχαίων ελληνικών ναών.

2.  Είναι και αυτά μονόχωρα κτίσματα  διαστάσεων 4Χ8,  5Χ9,  6Χ12, 6Χ14, και όλα  καταλήγουν προς ανατολάς σε ημικυκλική αψίδα, κόγχη του ιερού βήματος. Η σκεπή τους είναι δίκλινη ή τετράκλινη, σκεπασμένη με κεραμίδια ρωμαϊκού ή ευρωπαϊκού τύπου.

3. Οι ρυθμοί που χρησιμοποιήθηκαν στα νεόδμητα εξωκκλήσια είναι πολλοί και διάφοροι. Έτσι έχουμε τον τύπο της βασιλικής της Τουρκοκρατίας, όπως και στα παλαιότερα, τη βασιλική σταυροειδή, τη βασιλική σταυροειδή με τρούλο και τέλος ένα ιδιόρρυθμο ρυθμό, που έχει ένα νησιώτικο χρώμα.

4. Η είσοδός τους είναι μεγάλη κι επιβλητική. Στο εξωκκλήσι της Αγ. Μαρίνας του Λιμένα η είσοδος έχει παραστάδες από ερείπια της περιοχής.

5. Τα παράθυρά τους είναι πολλά και μεγάλα. Στην Αγία Μαρίνα της Καλλιράχης έχουμε και τρίλοβο.

6. Το ύψος των εξωκκλησιών φθάνει τα 3 ή 4 ή 5 μέτρα.

7. Τα  περισσότερα έχουν ενσωματωμένο τον εξωνάρθηκα. Υπάρχουν, όμως, και περιπτώσεις που ο εξωνάρθηκας βρίσκεται μπροστά στην είσοδο.

8. Σε μερικά νεόδμητα εξωκκλήσια, που έχουν κτισθεί στον ίδιο χώρο, όπου υπήρχε μικρό προσκυνητάρι ή εικόνισμα, οι τεχνίτες ενσωμάτωσαν αρμονικά το προσκυνητάρι στην κόγχη του ιερού βήματος του νέου.

9. Πολλά νεόδμητα εξωκκλήσια χτίστηκαν με ιδιωτική πρωτοβουλία, όπως είναι ο Άγιος Νεκτάριος Καλλιράχης, η Αγία Κυριακή Παναγίας, η Αγία Παρασκευή Καλλιράχης κοκ.

1. Εσωτερικά το κάθε εξωκκλήσι είναι μονόκλιτη βασιλική. Όλα χωρίζονται με ξύλινο ή γύψινο τέμπλο στο Ιερό Βήμα με την Αγία Τράπεζα, την πρόθεση, το διακονικό και τον κύριο ναό.

2. Το τέμπλο, ξύλινο ή γύψινο, έχει πολλές και μεγάλων διαστάσεων εικόνες αγιορείτικων αγιογραφικών οίκων. Το εξωκκλήσι μάλιστα της Αγίας Μαρίνας του Λιμένα είναι ιστορημένο με αξιόλογες τοιχογραφίες αγίων. Το ίδιο και το εξωκκλήσι του Αγίου Ιωάννη του Νέου Θεολόγου Μαριών.

3. Το δάπεδο τους είναι στρωμένο με μωσαϊκό ή σύγχρονη άσπρη μαρμαρόστρωση.

4. Η οροφή είναι ξύλινη, συνήθως επίπεδη, με τον Παντοκράτορα πάντοτε στο κέντρο.

5. Σε όλα τα νεόδμητα εξωκκλήσια υπάρχουν στασίδια ξύλινα, παγκάρι, πολυέλαιοι. Επίσης τα περισσότερα έχουν ηλεκτρικό φως. Γενικά η εσωτερική όψη όλων είναι φροντισμένη.

6. Τα υλικά που χρησιμοποιούν οι τεχνίτες είναι κυρίως το τσιμέντο, τούβλα ή τσιμεντόλιθοι, ελλενίτ, κεραμίδια ρωμαϊκού τύπου και κατεργασμένη ξυλεία.

ΚΟΙΝΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ ΠΑΛΙΩΝ ΚΑΙ ΝΕΩΝ ΕΞΩΚΚΛΗΣΙΩΝ

Από την επιτόπια  έρευνά μας διαπιστώσαμε ότι, εκτός από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά γνωρίσματα κάθε κατηγορίας, υπάρχουν και κοινά χαρακτηριστικά γνωρίσματα, σπουδαιότερα των οποίων είναι τα παρακάτω:

α. Σχετικά με την εκλογή της τοποθεσίας και την αιτία ανέγερσής τους είναι κοινός ο θρύλος - παράδοση για εικόνα που ονειρεύτηκε ο κτήτορας και που έχτισε το εξωκκλήσι στη θέση όπου βρήκε την εικόνα. Όλα πάντως είναι χτισμένα σε γραφικές τοποθεσίες του νησιού.

β. Αρκετά εξωκκλήσια, παλιά και νεόδμητα, ήταν ιδιωτικά και βρίσκονται ακόμα και σήμερα σε ιδιωτικά οικόπεδα. Τα περισσότερα, όμως, ευγενώς προσφέρθηκαν στην εκκλησία του χωριού, ενορία. Οι ιδιοκτήτες τους τα συντηρούν και τα φροντίζουν ιδιαίτερα.

γ. Αξίζει να αναφερθεί ότι, από πληροφορίες γερόντων του νησιού, μερικά εξωκκλήσια ήταν χώρος συγκέντρωσης των παλικαριών στο Μακεδονικό αγώνα. Στην Αγία Μαρίνα Καλλιράχης σώζεται και η βελανιδιά που κρεμούσαν τα άρματά τους. Και σε άλλη, που βρίσκονταν στα δυτικά  παράλια, έκρυβαν για λίγες ώρες όπλα  που, στη συνέχεια, διοχέτευαν στο εσωτερικό του νησιού. Πληροφορίες που δείχνουν πως ήταν όχι μόνο κέντρα λατρευτικά αλλά και περιοχές με προσφορά εθνικοαπελευθερωτική .

δ. Τέλος, καταθέτουμε τη μαρτυρία-διαπίστωση πως όλα τα εξωκκλήσια, κατά τη διάρκεια των πυρκαγιών 1985 και 1989, δεν κάηκαν σε απόσταση 10 μέτρων γύρω από το διασωθέν κτίσμα, ενώ η γύρω περιοχή έγινε παρανάλωμα. Δεν κάηκε κανένα εξωκκλήσι γεγονός που ερμηνεύεται από τον καθένα διαφορετικά. (Παρατήρηση Σύνταξης: Το μόνο εξωκκλήσι που κάηκε είναι η Αγία Μαρίνα του Πρίνου).

Μιχαλόπουλος Νικόλαος,

Θεολόγος Λυκειάρχης

Αναλυτικά:

ΕΞΩΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΘΕ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ, ΠΑΛΙΑ  ΚΑΙ  ΝΕΟΔΜΗΤΑ

[ΑΡΧΗ]