Προϊόντα

Το λάδι στην  αρχαιότητα

Ανάμεσα  στα  καρποφόρα  δέντρα  της  ελληνικής φύσης που έπαιξαν πολύ σημαντικό ρόλο στην οικονομία, στην κοινωνική εξέλιξη, αλλά  και στη  λατρεία, στις  δοξασίες και στα  έθιμα, την πρώτη θέση κατέχει η ελιά.

Από τη Νεολιθική ακόμα  Εποχή φαίνεται ότι  μαζί με τους  καρπούς διαφόρων δέντρων θα  γινόταν και  συλλογή των  καρπών  της  αγριελιάς. Από την  περίοδο  μάλιστα  αυτή  έχουμε  και τα παλιότερα  ως  τώρα  δείγματα από γύρη ελιάς (Κρήτη-Βοιωτία).

Οι αρχές της  ελαιοκαλλιέργειας τοποθετούνται συνήθως  στην 3η χιλ. π.Χ. Ίσως  να προηγήθηκε  η Κρήτη. Τόσο η Κρήτη, όσο και η Ηπειρωτική  Ελλάδα από το 14ο και 13ο αι. π.Χ. μας δίνουν  μαρτυρίες για την  ελιά και το λάδι. Σε διάφορους οικισμούς βρέθηκαν ακέραιοι ελαιοπυρήνες που αποτελούσαν υπολείμματα τροφής. Επίσης  μικρές ποσότητες ελαιοκάρπου βρέθηκαν μέσα σε αγγεία. Χαρακτηριστική είναι  η περίπτωση  του ανακτόρου της Ζάκρου στην  ανατολική Κρήτη, όπου ελιές που βρέθηκαν  μέσα σε  δεξαμενή νερού διέσωζαν ακόμα τη σάρκα τους  χάρη στις  ευνοϊκές συνθήκες διατήρησης.

Στο πρώτο είδος  ελληνικής  γραφής  (γραμμική Β) βρίσκουμε πληροφορίες για το λάδι, που το χρησιμοποιούσαν  βέβαια  και στη διατροφή, αλλά κυρίως ήταν είτε αρωματικό ή προοριζόταν ως  βάση  για αρώματα και αλοιφές του σώματος, που ίσως είχαν και θεραπευτικές ιδιότητες. Φαίνεται όμως  πως υπήρχαν  και  βιοτεχνικές χρήσεις  του λαδιού, π.χ. στη βυρσοδεψία και στην υφαντική. Κατάλληλο επίσης ήταν το λάδι  και ως  μέσο καθαρισμού, όπως το σαπούνι, αλλά και ως  συντηρητικό για προστασία διαφόρων  επιφανειών. Ακόμη το χρησιμοποιούσαν και για φωτισμό. Το ξύλο της ελιάς  χρησιμοποιήθηκε  και αυτό: στην οικοδομική, στην κατασκευή διαφόρων αντικειμένων  και ως καύσιμη βέβαια ύλη.

Σ’ αυτή την  τόσο μακρινή  εποχή, έχουν αναγνωριστεί  και  ελαιοπιεστήρια, στην Κρήτη  κυρίως. Βρέθηκαν λίθινες βάσεις, στις οποίες υπήρχε ένα σημείο από το οποίο χυνόταν  το υγρό που συγκεντρωνόταν  σε δοχεία, για να  ακολουθήσει το στάδιο διαχωρισμού του  νερού από το λάδι. Για τη  συμπίεση  θα πρέπει να  χρησιμοποιούσαν  λίθινα βάρη, που τα κρεμούσαν από ξύλινα δοκάρια.

Η αποθήκευση του  λαδιού γινόταν σε πολύ μεγάλα πιθάρια, που τα γνωρίζουμε  κυρίως από τα  κρητικά ανάκτορα και τις  αγροικίες. Το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα είναι οι δυτικές  αποθήκες του ανακτόρου της Κνωσού. Υπολογίστηκε ότι η συνολική τους χωρητικότητα θα  ξεπερνούσε τις 246.000 λίτρα.

Η ελιά ήταν παρούσα και στην τέχνη εκείνης της  εποχής. Απεικονίζεται σε τοιχογραφίες, αλλά και σε άλλα είδη τέχνης. Στη μινωική Κρήτη  φαίνεται ότι είχε ένα θρησκευτικό συμβολισμό, που  ήταν πλατιά διαδεδομένος στους ιστορικούς χρόνους και που ίσως ξεπήδησε  μέσα από τις ιδιότητες του ελαιόδεντρου (ανθεκτικότητα, μακροβιότητα, αειθαλές) και από τη σημασία  του καρπού και των παραγώγων του σε διάφορους τομείς της καθημερινής ζωής. Ας μη  ξεχνάμε και τη στενή σύνδεση ελιάς και Αθηνάς, όπως  αυτή μας είναι γνωστή από τους  ιστορικούς χρόνους. Δε χωρά αμφιβολία ότι ακριβώς  λόγω του  σημαντικού ρόλου της  στην  αθηναϊκή οικονομία  αναδείχτηκε  η ελιά σε ιερό δέντρο της Αθηνάς.

Η καλλιέργεια της  ελιάς και η χρήση  του λαδιού συνεχίστηκαν  βέβαια και στα  ιστορικά χρόνια. Το λάδι εξακολούθησε να αποτελεί ένα πολύτιμο προϊόν, που έπαιζε σημαντικότατο  ρόλο στην οικονομία  της  εποχής  και  χρησιμοποιούταν  σε διάφορες περιπτώσεις. Για το λάδι της Θάσου δε γίνεται ιδιαίτερος λόγος, όπως π.χ. για το ξακουστό κρασί της. Πηγές μας για την περίοδο αυτή είναι τα ευρήματα των  ανασκαφών, οι  γραπτές  μαρτυρίες και οι παραστάσεις σε αγγεία.

[ΑΡΧΗ]

Το ελαιόλαδο συνέχισε να χρησιμοποιείται στην παραγωγή αρωμάτων. Σε κείμενα  καταγράφονται  υλικά και συνταγές αρωματικού λαδιού. Στον ιπποκράτειο κώδικα συναντώνται πάνω  από 60  φαρμακευτικές χρήσεις. Φαίνεται πως το ελαιόλαδο ήταν ιδιαίτερα ενδεδειγμένο για τις ασθένειες του  δέρματος. Η εικονογραφία  του 6ου και 5ου αι. π.χ. δείχνει ότι το λάδι  ήταν μέσο καθαρισμού. Είναι γνωστή  μια παράσταση  σε αγγείο που βρίσκεται στο Βερολίνο, όπου απεικονίζεται ένας νέος που χύνει λάδι στο χέρι του  και στη συνέχεια θα χρησιμοποιήσει  ένα  ειδικό εργαλείο, τη  στλεγγίδα, για  να καθαριστεί. Χρησίμευε  ωστόσο και ως μέσο καλλωπισμού. Στην Οδύσσεια π.χ. ο Τηλέμαχος, όταν πήγε στη Σπάρτη, την  πρώτη νύχτα πλύθηκε με νερό και μετά αλείφτηκε  με ελαιόλαδο. Οι Έλληνες έβαζαν λάδι  στα μαλλιά τους και πιθανόν  στα ρούχα τους. Ο Πλούταρχος αναφέρει πως το ελαιόλαδο έδινε λάμψη  στα  λευκά ρούχα. Τόσο το ελαιόλαδο, όσο και τα  αρώματα  χρησιμοποιήθηκαν  και στις  νεκρικές τελετές. Οι γυναίκες  έπλεναν το σώμα του  νεκρού και μετά το άλειφαν με ελαιόλαδο ή αρωματισμένο λάδι. Αυτά μαζί με κρασί, μέλι και άλλα προϊόντα προσφέρονταν στους τάφους, δώρα για τους νεκρούς.

Αναρωτιέται κανείς τι γινόταν σε άλλους βασικούς  τομείς  κατανάλωσης λαδιού, όπως  στο φαγητό και στο φωτισμό. Το λάδι δεν ήταν  φαΐ του φτωχού. Η διατροφή των  ανθρώπων  στην κλασική  αρχαιότητα  βασιζόταν  κυρίως στα δημητριακά. Οι πλούσιοι είχαν το προνόμιο να καταναλώνουν λιγότερα δημητριακά  και να  τα αναπληρώνουν  με άλλα φαγητά  της προτίμησής  τους, ιδιαίτερα με λάδι, γαλακτοκομικά προϊόντα  και κρέας. Υπολογίστηκε ότι η κατανάλωση λαδιού για φαγητό από τους πλούσιους στην  αρχαιότητα ήταν περίπου 24-35 κιλά λάδι για κάθε άτομο το χρόνο. Όσο για το φωτισμό υποστηρίχτηκε ότι η  χρήση του  λαδιού στα λυχνάρια ήταν σπάνια μέχρι το τέλος του  7ου αι. Στην Οδύσσεια  γνωρίζουμε ότι ο  φωτισμός γινόταν  είτε με δάδες είτε  με τη βοήθεια  της εστίας. Το μόνο  λυχνάρι που καίει με ελαιόλαδο  είναι το  ιερό  φως της Αθηνάς. Μετά  τον 6ο αι. π.Χ. διαπιστώνεται μια  αύξηση της  χρήσης  του λαδιού στο φωτισμό. Ο πλούσιος τεχνητός  φωτισμός  τη νύχτα θα πρέπει  να ήταν προνόμιο μόνο  των πλουσίων στην  αρχαιότητα, καθώς  για να φωτιστεί ένα μεγάλο  σπίτι, χρειαζόταν πολλά λυχνάρια  και λάδι, που κόστιζε πολύ.

Ωστόσο σε  όλο τον αρχαίο  ελληνικό κόσμο ο τομέας που σχετίζεται  ιδιαίτερα με το λάδι  είναι οι αθλητικές δραστηριότητες και η  σχέση αυτή ξεκινά από τη συνήθεια των  νέων και των  αθλητών  να αλείφουν  για λόγους υγιεινής  το σώμα  τους με λάδι  πριν από την καθημερινή άσκηση  στα γυμναστήρια. Αυτή τη συνήθεια  τη γνωρίζουμε  όχι μόνο  από τα αρχαία  κείμενα , αλλά και από άφθονες παραστάσεις  σε  αττικά  αγγεία. Στην Αθήνα  ειδικά  η σχέση του  λαδιού με τον αθλητισμό  ήταν πολύ  στενότερη.

[ΑΡΧΗ]

Εκεί  στους  αθλητικούς αγώνες που γίνονταν κάθε  4 χρόνια  κατά τη διάρκεια  των  Παναθηναίων, της μεγάλης γιορτής  προς  τιμήν  της προστάτιδας  θεάς  Αθηνάς, το λάδι της ελιάς αποτελούσε το βραβείο που έπαιρναν  οι νικητές. Το παναθηναϊκό λάδι  μοιραζόταν  στους νικητές μέσα σε μεγάλα  και ζωγραφισμένα  πήλινα αγγεία, που τα ονόμαζαν  παναθηναϊκούς αμφορείς. Στη μια πλευρά  τους απεικόνιζαν   τη θεά Αθηνά ,στην άλλη  το αγώνισμα  στο οποίο  θα  δινόταν το αγγείο ως έπαθλο. Τα  αγγεία αυτά ήταν δημόσια  και την ευθύνη  της κατασκευής  και απονομής τους  είχαν τα αρμόδια  όργανα της  αθηναϊκής πολιτείας. Για  τις ποσότητες του  λαδιού που  έπαιρναν  ως βραβείο οι νικητές μας πληροφορεί μια σημαντικότατη επιγραφή του 380 π.Χ. περίπου από την  Ακρόπολη, όπου  αναφέρεται  ο ακριβής  αριθμός  των  γεμάτων με λάδι  αγγείων που δίνονταν στον πρώτο και δεύτερο νικητή. Έτσι π.χ. βλέπουμε  ότι  ο νικητής  του  δρόμου ταχύτητας  έπαιρνε ως βραβείο  70 αμφορείς που ο καθένας  χωρούσε γύρω στα 35-45 κιλά λάδι. Θα κέρδιζε επομένως  γύρω στους 2,5 τόνους λάδι. Ο  πρώτος  νικητής  στην  αρματοδρομία  θα κέρδιζε περίπου 5 τόνους λάδι. Αυτές οι  τόσο μεγάλες ποσότητες λαδιού ήταν αδύνατο να καταναλωθούν  από τους ίδιους τους  νικητές. Πιθανότερο ήταν  ότι  μέρος του λαδιού διοχετευόταν  στην αγορά και μάλιστα  στην εξαγωγική. Γνωρίζουμε ακόμα  ότι οι  70  αμφορείς  απέδιδαν  840 δρχ. Με βάση  το ημερομίσθιο του τεχνίτη, που  ήταν  1 δρχ. γίνεται φανερό  ότι  πρόθυμα οι  νικητές θα πουλούσαν  τους  γεμάτους λάδι παναθηναϊκούς αμφορείς, για να  μετατρέψουν  σε  ρευστό το βραβείο τους. Με τη λογική αυτή  το έπαθλο  στην αρματοδρομία αντιστοιχούσε  με ημερομίσθια  τουλάχιστον  5 χρόνων. Τα ποσά  ωστόσο θα ήταν ακόμα  μεγαλύτερα, γιατί σε σχέση με το κοινό λάδι, το παναθηναϊκό  ήταν σίγουρα περιζήτητο κυρίως στις ξένες αγορές. Η φήμη των  Παναθηναίων, ο ιερός  χαρακτήρας  του λαδιού και η πώλησή  του από διάσημους  πολλές φορές αθλητές θα πρέπει να  ανέβαζαν  πολύ την τιμή του σε σχέση  με το κοινό λάδι και κατά συνέπεια  τα κέρδη  των νικητών. Αν προσθέσουμε  τα  έξοδα της  μεταφοράς, τα κέρδη  των  εμπόρων  κλπ., συμπεραίνουμε ότι μόνο πλούσιοι ξένοι θα  μπορούσαν να  κατέχουν αμφορείς με παναθηναϊκό λάδι. Το λάδι δε αυτό φαίνεται ότι  επανερχόταν στην αθλητική χρήση, ότι δηλ. οι νέοι και οι αθλητές άλειφαν  μ’ αυτό το  σώμα τους. Και ίσως  αθλητές σε  μακρινά γυμναστήρια, όπως π.χ. της Μασσαλίας ή της Κυρήνης  να καμάρωναν  που  αλείφονταν με  τέτοιο λάδι, όπως  σήμερα  καμαρώνουν τα  παιδιά, που φορούν  πανάκριβα αθλητικά παπούτσια, τα οποία διαφημίζονται από αστέρια του μπάσκετ ή του ποδοσφαίρου. Από τα δεδομένα που  υπάρχουν  συμπεραίνεται ότι η πόλη των  Αθηνών  έπρεπε κάθε 4 χρόνια  να μοιράζει στους αθλητές περίπου  1.840-2.000 παναθηναϊκούς αμφορείς. που για να γεμίσουν χρειάζονταν  γύρω στους  66-72 τόνους λάδι.

Η σπουδαιότητα λοιπόν του λαδιού είναι φανερή  από την προϊστορική  ακόμα εποχή. Είναι ένα προϊόν που  συνδέεται και  σήμερα τόσο στενά με το νησί της Θάσου, μα και με ολόκληρη την Ελλάδα. Είναι το  προϊόν  ενός  δέντρου, που η  θεά Αθηνά πρόσφερε στους κατοίκους της Αττικής, σύμβολο ξέχωρης εύνοιας  θεϊκής  και που ένα κλαδάκι του στο στόμα  του περιστεριού έγινε για το  Νώε  σημάδι της ευσπλαχνίας του Θεού. 

Α. Παπαευθυμίου - Παπανθίμου

Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας,

 Τμήμα Αρχαιολογίας και Ιστορίας, ΑΠΘ.

[ΑΡΧΗ]

[Αρχική] 

πηγέςβιβλιογραφία